Jugosławia 5 mln dinarów Cerkiew 1993 P-132

Awers

Awers przedstawia Đorđe Petrovića, znanego jako Karađorđe – przywódcę pierwszego powstania serbskiego przeciwko Imperium Osmańskiemu oraz założyciela dynastii Karađorđeviciów. Portret umieszczono po lewej stronie banknotu, a obok widnieje zapis jego imienia w cyrylicy: КАРАЂОРЂЕ ПЕТРОВИЋ.

Karađorđe został ukazany jako dojrzały mężczyzna z charakterystycznymi wąsami i tradycyjnym nakryciem głowy. Wizerunek nawiązuje do znanych XIX-wiecznych portretów wodza i podkreśla jego rolę jako symbolu walki o wyzwolenie Serbii spod panowania osmańskiego.

Centralną i prawą część awersu zajmują duże oznaczenia wartości 5 000 000 DINARA oraz ornamenty giloszowe. Kompozycja została utrzymana przede wszystkim w odcieniach brązu i zieleni. Przy portrecie znajduje się także sygnatura projektanta D. ANDRIĆ FEC., odnosząca się do Dragišy Andricia.

Rewers

Rewers przedstawia cerkiew Karađorđa oraz jego konak w Topoli w środkowej Serbii. Widoczne obiekty są związane bezpośrednio z przywódcą pierwszego powstania serbskiego i należą do historycznego kompleksu określanego jako Karađorđev grad – Miasto Karađorđa.

Przedstawiona świątynia to cerkiew Narodzenia Najświętszej Bogurodzicy w Topoli, wzniesiona z inicjatywy Karađorđa w 1811 roku. Należy ją odróżnić od znacznie późniejszej cerkwi św. Jerzego na wzgórzu Oplenac, będącej mauzoleum dynastii Karađorđeviciów.

Obok świątyni znajduje się konak Karađorđa – siedziba związana z okresem pierwszego powstania serbskiego. Napis na banknocie ЦРКВА И КОНАК ВОЖДА КАРАЂОРЂА oznacza „Cerkiew i konak wodza Karađorđa”.

Kompozycję rewersu uzupełnia duży krzyż prawosławny, nominał oraz nazwa państwa JUGOSLAVIJA / ЈУГОСЛАВИЈА. W dolnej części widnieje data i miejsce emisji: 1993 BEOGRAD.

Warto wiedzieć – i warto mieć

Banknot P-132 pochodzi z jednego z najbardziej niezwykłych okresów w historii europejskiego pieniądza – hiperinflacji w Federalnej Republice Jugosławii w latach 1992–1994. W jej skład wchodziły wówczas Serbia i Czarnogóra, podczas gdy wcześniejsza Socjalistyczna Federacyjna Republika Jugosławii już się rozpadła.

Nominał 5 milionów dinarów może robić ogromne wrażenie, lecz w 1993 roku jego realna wartość szybko malała. Ceny rosły tak gwałtownie, że kolejne coraz wyższe nominały pojawiały się w odstępach liczonych w tygodniach, a niekiedy nawet krótszych.

Oferowany banknot należy do tzw. dinarów październikowych z 1993 roku, oznaczonych kodem ISO YUO. 1 października 1993 roku przeprowadzono kolejną denominację: 1 nowy dinar zastąpił 1 000 000 wcześniejszych dinarów. Reforma nie zatrzymała jednak hiperinflacji.

Waluta YUO przetrwała zaledwie około trzech miesięcy. Już 1 stycznia 1994 roku przeprowadzono następną denominację, tym razem wymieniając miliard dinarów z 1993 roku na jednego nowego dinara. Tak szybkie następowanie po sobie reform walutowych pokazuje skalę ówczesnego kryzysu.

W tej samej serii pojawiały się kolejno nominały sięgające aż 500 miliardów dinarów. Jugosławia stała się wówczas podręcznikowym przykładem hiperinflacji, obok Republiki Weimarskiej, Zimbabwe czy powojennych Węgier.

Karađorđe Petrović urodził się około 1762 roku. Przydomek „Karađorđe” oznacza dosłownie „Czarny Jerzy” – tureckie słowo „kara” oznacza czarny, a Đorđe jest serbską formą imienia Jerzy.

W 1804 roku Karađorđe stanął na czele pierwszego powstania serbskiego przeciwko władzy osmańskiej. Powstanie rozpoczęło długotrwały proces odradzania się serbskiej państwowości po kilku stuleciach dominacji Imperium Osmańskiego.

Pod jego przywództwem powstańcy opanowali znaczne obszary Serbii i utworzyli własne instytucje administracyjne. Choć powstanie zostało ostatecznie stłumione w 1813 roku, stworzyło podstawy pod dalszą walkę o autonomię i późniejszą niepodległość Serbii.

Karađorđe został również założycielem dynastii Karađorđeviciów. Jej przedstawiciele wielokrotnie zasiadali później na tronie Serbii, a następnie Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców oraz Królestwa Jugosławii.

Topola zajmuje szczególne miejsce w historii dynastii. Karađorđe uczynił ją jednym ze swoich najważniejszych ośrodków, budując tam ufortyfikowaną siedzibę, konak i cerkiew. Zachowane obiekty są dziś jednym z najważniejszych zespołów historycznych związanych z początkami nowoczesnego państwa serbskiego.

Cerkiew widoczna na banknocie została ukończona w 1811 roku i poświęcona Narodzeniu Najświętszej Bogurodzicy. Jest niewielką, jednonawową świątynią prawosławną o dużym znaczeniu historycznym, ponieważ powstała jeszcze podczas pierwszego powstania serbskiego.

Nie należy mylić jej ze słynną cerkwią św. Jerzego na Oplenacu. Ta druga została ufundowana dopiero w XX wieku przez króla Piotra I Karađorđevicia i pełni funkcję mauzoleum królewskiej dynastii. Na banknocie P-132 przedstawiono starszą cerkiew Karađorđa znajdującą się w historycznym centrum Topoli.

Konak przedstawiony obok cerkwi był częścią kompleksu mieszkalno-obronnego wodza. Samo słowo „konak” pochodzi z języka tureckiego i na Bałkanach oznaczało reprezentacyjny dom, rezydencję lub siedzibę administracyjną.

Historia samego Karađorđa zakończyła się tragicznie. Po upadku pierwszego powstania opuścił Serbię, a gdy w 1817 roku potajemnie powrócił, został zamordowany na rozkaz ludzi związanych z księciem Milošem Obrenoviciem. Jego śmierć stała się początkiem wieloletniej rywalizacji dynastii Karađorđeviciów i Obrenoviciów.

Projekt banknotu przygotował Dragiša Andrić, natomiast przy opracowaniu rytowniczym rewersu wymienieni są Srećko Hlasni i Tomislav Perić. Banknot został wyprodukowany przez państwowy zakład drukarski w Belgradzie odpowiedzialny za jugosłowiański pieniądz papierowy.

P-132 jest szczególnie interesującym banknotem, ponieważ łączy historię serbskiej walki o niepodległość z jednym z najbardziej spektakularnych kryzysów walutowych XX wieku. Z jednej strony przedstawia bohatera początku XIX wieku i jego historyczną siedzibę, z drugiej sam nominał 5 milionów dinarów dokumentuje dramatyczną hiperinflację roku 1993.

To ciekawa pozycja do kolekcji poświęconych Jugosławii, Serbii, cerkwiom prawosławnym, architekturze, Karađorđeviciom oraz hiperinflacji. Szczególnie charakterystyczny rewers z cerkwią i konakiem sprawia, że banknot jest łatwo rozpoznawalny wśród ogromnej liczby jugosłowiańskich emisji inflacyjnych.

Oferowany banknot pochodzi z oryginalnej paczki bankowej. Numer seryjny może różnić się od przedstawionego na zdjęciu.