Opis

Kraj	Polska
Stan	UNC
Nominał	50 złotych (PLN)
Metal / Stop	srebro Ag 999
Waga	62,2 g (2 oz)
Średnica	45,00 mm
Typ emisji	kolekcjonerska, stempel zwykły, wysoki relief
Producent (mennica)	Mennica Polska S.A.
Nakład	do 4000 sztuk
Rok emisji	2026

Prezentowana moneta to srebrna dwuuncjówka o nominale 50 złotych, wyemitowana przez Narodowy Bank Polski 12 stycznia 2026 roku w ramach serii „Skarby sztuki medalierskiej”. Moneta stanowi mennicze przeniesienie na krążek osiemnastowiecznego medalu autorstwa Jana Filipa Holzhaeussera, nadwornego medaliera króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, poświęconego postaci Stanisława Konarskiego – jednego z najwybitniejszych reformatorów oświaty w dziejach Rzeczypospolitej.

Awers

Awers monety odtwarza rewersową stronę oryginalnego medalu z 1765 roku. Centralnym motywem są dwie księgi spięte wstęgą i otoczone wieńcem dębowym, nawiązujące do dwóch najważniejszych dzieł Konarskiego: rozprawy o poprawie wad wymowy (pierwsze łacińskie wydanie z 1741 roku) oraz czterotomowego traktatu „O skutecznym rad sposobie, czyli o utrzymywaniu ordynaryjnych sejmów”, wydanego w latach 1760–1763. Nad księgami widnieje łaciński napis „SAPERE AUSO”, tłumaczony jako dedykacja „temu, który odważył się być mądrym” – nawiązanie do sentencji zaczerpniętej z Horacego. Poniżej umieszczono datę „MDCCLXV”, czyli rok 1765, w którym wybito pierwowzór medalu, wraz ze skróconym napisem odnoszącym się do fundatora medalu, króla Stanisława Augusta. Zgodnie z obowiązującym wzorem monet kolekcjonerskich NBP, w otoku awersu umieszczono wizerunek orła – godła Rzeczypospolitej Polskiej, napis „RZECZPOSPOLITA POLSKA”, nominał „50 ZŁ” oraz rok emisji „2026”.

Rewers

Rewers monety odwzorowuje stronę główną (awers) osiemnastowiecznego medalu. Przedstawia popiersie Stanisława Konarskiego w profilu, ukazane w habicie zakonnym pijarów, ze zwróconą w bok głową i charakterystycznym, surowym rysem twarzy właściwym dla portretowej sztuki medalierskiej epoki oświecenia. W otoku biegnie łaciński napis „STAN: KONARSKI. SCHOL: PIAR: IN. POL: F. T. LITU: ANTIQ: PRAEP. PROV”, który w tłumaczeniu na język polski oznacza: „Stanisław Konarski, prowincjał starożytnych szkół pijarskich w Polsce i na Litwie” – tytuł, jaki piastował jako zwierzchnik zakonnej prowincji pijarskiej.

Warto wiedzieć – i warto mieć

Stanisław Konarski (1700–1773), właściwie Hieronim Franciszek Konarski, był pijarem, pedagogiem, pisarzem politycznym i jednym z najważniejszych prekursorów polskiego oświecenia. W 1740 roku założył w Warszawie Collegium Nobilium – szkołę dla synów rodów magnackich i szlacheckich, w której jako pierwszy w Rzeczypospolitej wprowadził nowoczesny program nauczania oparty na naukach ścisłych, językach nowożytnych, prawie i naukach politycznych, odchodząc od dominującej wcześniej scholastyki jezuickiej.

W swoim najsłynniejszym dziele politycznym, czterotomowym traktacie „O skutecznym rad sposobie”, Konarski odważnie skrytykował zasadę liberum veto, wskazując ją jako główną przyczynę paraliżu sejmów i osłabienia państwa. Jego postulaty ograniczenia jednomyślności obrad wyprzedziły o kilkadziesiąt lat reformy ustrojowe Sejmu Wielkiego i zapisy Konstytucji 3 maja 1791 roku, co czyni go duchowym prekursorem tamtych przemian.

Oryginalny medal, który posłużył za wzór dla monety, powstał w 1765 roku – za życia Konarskiego – z inicjatywy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który w ten sposób publicznie uhonorował zasługi reformatora dla odrodzenia intelektualnego kraju. Autorem medalu był Jan Filip Holzhaeusser, nadworny medalier królewski, jeden z czołowych twórców polskiej sztuki medalierskiej epoki stanisławowskiej.

Motto „Sapere auso” nawiązuje do słynnej sentencji Horacego „sapere aude” („odważ się być mądrym”), która kilkanaście lat później, za sprawą eseju Immanuela Kanta, stała się nieformalnym hasłem całej epoki oświecenia. Jego zastosowanie na medalu Konarskiego już w 1765 roku pokazuje, jak wcześnie i świadomie idee oświeceniowe zakorzeniały się w polskiej kulturze politycznej.

Emisja należy do cyklu „Skarby sztuki medalierskiej”, w ramach którego Narodowy Bank Polski przenosi na współczesne krążki mennicze najwybitniejsze dzieła dawnego polskiego medalierstwa, przywracając kolekcjonerom pamięć o osiemnastowiecznych mistrzach tej dziedziny sztuki i portretowanych przez nich postaciach zasłużonych dla Rzeczypospolitej.

Pod względem kolekcjonerskim moneta łączy wysoką wagę kruszcu (2 uncje srebra próby 999) z bardzo ograniczonym nakładem do 4000 sztuk oraz wykonaniem w wysokim reliefie, co podkreśla plastyczność portretu i detali kompozycji – technikę szczególnie cenioną wśród kolekcjonerów numizmatów tematycznych i biograficznych.

Postać Stanisława Konarskiego pozostaje trwale związana z historią polskiej myśli politycznej i edukacyjnej – jego reformy szkolnictwa i krytyka wad ustrojowych Rzeczypospolitej wywarły bezpośredni wpływ na pokolenie twórców Konstytucji 3 maja, co czyni tę monetę interesującym uzupełnieniem zbiorów poświęconych historii polskiego oświecenia i reform ustrojowych XVIII wieku.

Oferowana moneta pochodzi z oryginalnego worka lub rolki menniczej i zachowana jest w stanie UNC. Egzemplarz może nieznacznie różnić się od przedstawionego na zdjęciu.